बढ्दो घातक रोगको छायाँमा दक्षिणकाली नगरपालिका: क्यान्सरका बिरामी उच्च दरमा

दक्षिणकाली नगरपालिका अहिले बढ्दो घातक रोग, विशेषगरी क्यान्सरको जोखिमका कारण चिन्ताजनक अवस्थाबाट गुज्रिरहेको देखिन्छ। क्यान्सर शरीरका कोष (cells) अनियन्त्रित रूपमा बढ्दै असामान्य रूपमा विभाजित भई आसपासका तन्तुमा आक्रमण गर्ने गम्भीर रोग हो। रगत वा लसिका प्रणालीमार्फत शरीरका अन्य भागमा फैलिन सक्ने भएकाले समयमै पहिचान र उपचार अत्यावश्यक हुन्छ।

नेपालमै क्यान्सरको अवस्था भयावह बन्दै गएको छ। सन् २०२० को तथ्यांकअनुसार करिब २० हजार नयाँ क्यान्सर बिरामी थपिएका थिए भने १३ हजारभन्दा बढीको मृत्यु भएको थियो। यसको प्रमुख कारण धुम्रपान, मद्यपान, असन्तुलित खानपान र निष्क्रिय जीवनशैली मानिन्छ। फोक्सो, स्तन र पेटको क्यान्सरको जोखिम विशेषगरी उच्च देखिएको छ।

यही परिप्रेक्ष्यमा दक्षिणकाली नगरपालिकाको अवस्था अझ गम्भीर देखिन्छ। नेपाल सरकारले क्यान्सरलगायत दीर्घरोगीहरूलाई मासिक जीवन निर्वाह भत्ता उपलब्ध गराउँदै आएको छ। सो भत्ता पाउने लाभग्राहीहरूको सङ्ख्याले नै यहाँ घातक रोगको बोझ कति छ भन्ने स्पष्ट संकेत गर्छ।

दक्षिणकालीमा घातक रोगको अवस्था (लाभग्राही विवरण)

जीवनशैली मुख्य कारक

क्यान्सर सरुवा रोग होइन। तर अस्वस्थ जीवनशैली, सुर्तीजन्य पदार्थ, मदिरा, प्रशोधित तथा डढेको/पोलेको खाना, अत्यधिक नुनको प्रयोग, शारीरिक व्यायामको कमी र मानसिक तनावजस्ता कारणले जोखिम बढ्छ। रोग ढिलो पत्ता लाग्नु (लेट स्टेज) र उपचारमा सहज पहुँच नहुनु ठूलो चुनौती रहेको विभिन्न स्वास्थ्य प्रतिवेदनले औँल्याएका छन्।

रोकथाम सम्भव छ

विशेषज्ञहरूका अनुसार करिब ८० प्रतिशत क्यान्सर जोखिम जीवनशैली सुधारबाट घटाउन सकिन्छ। धुम्रपान त्याग मात्रले पनि ठूलो हिस्साको क्यान्सर रोक्न सकिन्छ। स्वस्थ, सन्तुलित आहार, हरियो सागसब्जी र फलफूल, दैनिक ३०–४५ मिनेट हिँडाइ वा योग, र नियमित स्वास्थ्य परीक्षण अत्यन्त प्रभावकारी उपाय हुन्।

• सुर्ती, चुरोट, खैनी, गुट्खा र मदिरा त्याग

• जंक फुड, बासी/फ्रिजमा लामो समय राखेको, डढेको/पोलेको खाना कम

• वर्षमा कम्तीमा एक पटक स्क्रिनिङ (रगत, पिसाब, दिसा, छाती एक्सरे, स्तन मेमोग्राम)

• एचपीभी (HPV) खोपद्वारा पाठेघरको मुखको क्यान्सरबाट सुरक्षा

• विषादीयुक्त खेतीपातीबाट जोगिने र सही जानकारीमा आधारित जनचेतना

क्यान्सर भनेको अन्त्य होइन

चिकित्सा विज्ञानको विकाससँगै क्यान्सर निको हुने दर बढ्दै गएको छ। समयमै पहिचान र उपचार पाए धेरै बिरामी सामान्य जीवनमा फर्किएका उदाहरणहरू बढिरहेका छन्। क्यान्सर विजेताहरू आज समाजमा प्रेरणाका स्रोत बनेका छन्। उपचारपछि पुनःस्थापना, मनोसामाजिक सहयोग, रोजगारी/जीविकोपार्जनको व्यवस्था र परिवारको सहारा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

नेपाल सरकारले दीर्घरोगीलाई जीवन निर्वाह भत्ता उपलब्ध गराउनु सकारात्मक कदम हो। तर स्थानीय तहले रोकथाम, स्क्रिनिङ, जनचेतना र पुनःस्थापनामा थप सक्रिय कार्यक्रम ल्याउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

अब के गर्ने?

दक्षिणकाली नगरपालिकामा देखिएको तथ्याङ्कले तत्काल जनचेतना, नियमित स्क्रिनिङ शिविर, विद्यालय तथा समुदायमा स्वास्थ्य शिक्षा, धुम्रपान/मद्यपान विरुद्ध अभियान, र HPV खोपजस्ता कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने देखाउँछ। रोग ढिलो पत्ता लाग्नु नै सबैभन्दा ठूलो जोखिम भएकाले “पहिले जाँच, पछि उपचार” को संस्कार बसाल्न आवश्यक छ।

क्यान्सर मृत्युको पर्याय होइन—समयमै सचेतना, परीक्षण र उपचारबाट यसलाई जित्न सकिन्छ। व्यक्ति, परिवार, समाज र राज्य सबैको साझा प्रयासले मात्र दक्षिणकालीलाई घातक रोगको छायाँबाट सुरक्षित बनाउन सकिन्छ।